Dressage là gì? Nghĩa, cách chấm điểm và các cấp độ thi

Dressage là từ tiếng Pháp có nghĩa là “huấn luyện”, và trong thể thao, đó là môn cưỡi ngựa nghệ thuật: người và ngựa thực hiện một bài gồm các động tác định sẵn trong sân hình chữ nhật, còn giám khảo chấm xem từng động tác được làm chính xác, nhẹ nhàng và đẹp đến đâu. Liên đoàn Cưỡi ngựa Quốc tế (FEI) gọi dressage là “đỉnh cao của nghệ thuật huấn luyện ngựa”, còn khán giả thường ví nó như múa ba lê trên lưng ngựa, vì tín hiệu người cưỡi truyền cho ngựa gần như không nhìn thấy được.

Với người xem ở Việt Nam, cách dễ hình dung nhất là nghĩ tới thể dục dụng cụ hay trượt băng nghệ thuật. Không có đối thủ chạy cùng đường đua, cũng không có vạch đích. Mỗi cặp vào sân một mình, làm cùng một bài thi như mọi cặp khác, và thứ hạng phụ thuộc hoàn toàn vào điểm của giám khảo. Khác biệt nằm ở chỗ vận động viên ở đây là hai: một con người và một con ngựa có suy nghĩ, cảm xúc riêng, và giám khảo chấm cả hai.

Từ dressage bắt nguồn từ động từ tiếng Pháp dresser, nghĩa là huấn luyện, rèn tập; theo từ điển Merriam-Webster, tiếng Anh bắt đầu dùng từ này vào năm 1912. Nhưng ý tưởng thì cổ xưa hơn nhiều. Từ thế kỷ IV trước Công nguyên, tác giả Hy Lạp Xenophon đã viết cuốn Về thuật cưỡi ngựa, khuyên luyện ngựa bằng sự kiên nhẫn thay vì roi vọt. Thời Phục hưng, các học viện cưỡi ngựa ở Ý và Pháp biến việc luyện ngựa chiến thành một môn nghệ thuật. Truyền thống cổ điển ấy vẫn được gìn giữ ở Trường Cưỡi ngựa Tây Ban Nha tại Vienna (Áo) và Cadre Noir tại Saumur (Pháp), nổi tiếng với những cú bật nhảy trên không mà thi đấu hiện đại không còn sử dụng.

Dressage có mặt tại Olympic từ Stockholm 1912, cùng lúc với nhảy vượt chướng ngại vật và ba môn phối hợp. Suốt bốn thập kỷ đầu, môn này chỉ dành cho sĩ quan quân đội nam. Phải tới Olympic Helsinki 1952, dân thường và phụ nữ mới được thi đấu. Ngay năm đó, vận động viên Đan Mạch Lis Hartel, người mắc bệnh bại liệt năm 1944 và vẫn liệt từ đầu gối trở xuống, giành huy chương bạc cá nhân cùng ngựa Jubilee, trở thành người phụ nữ đầu tiên giành huy chương Olympic ở môn cưỡi ngựa. Ngày nay nam và nữ thi đấu chung một bảng, điều hiếm thấy ở các môn Olympic.

Một bài thi dressage diễn ra ở ba dáng đi: đi bộ, chạy nước kiệu và phi nước đại. Người cưỡi phải thuộc lòng bài và thực hiện các hình như vòng tròn, đường uốn lượn, chuyển dáng đi hay bước ngang tại đúng vị trí các chữ cái đặt quanh sân. Sân nhỏ rộng 20 x 40 mét, sân tiêu chuẩn dùng trong thi đấu quốc tế là 20 x 60 mét. Ngoại lệ duy nhất là phần thi tự do (Freestyle hay Kür), nơi mỗi cặp tự biên đạo và trình diễn theo nhạc, được chấm cả điểm kỹ thuật lẫn điểm nghệ thuật.

Mỗi động tác được chấm từ 0 (không thực hiện) đến 10 (xuất sắc), có thể cho nửa điểm. Những động tác quan trọng được nhân hệ số hai, và cuối bài còn có điểm tổng quát đánh giá chất lượng chung của màn trình diễn, gồm cả tư thế ngồi và cách ra tín hiệu của người cưỡi. Tổng điểm được quy ra phần trăm. Luôn có một giám khảo ngồi ở chữ C, đầu sân nhìn thẳng xuống đường trung tâm; các giải lớn dùng tới bảy giám khảo ngồi quanh sân để quan sát ngựa từ nhiều góc. Ở các cấp thấp, khoảng 60% đã là kết quả ổn; các cặp hàng đầu thế giới thường vượt 80%, và những bài tự do hay nhất hiện nay đã qua mốc 90%.

Người chơi leo dần qua từng cấp độ. Ở Mỹ, hệ thống quốc gia đi từ Introductory, Training rồi First tới Fourth Level; ở Anh là Intro, Preliminary, Novice, Elementary, Medium, Advanced Medium và Advanced. Phía trên là các cấp quốc tế của FEI: Prix St Georges và Intermediate I (gọi chung là Small Tour), rồi Intermediate II và Grand Prix, cấp độ thi đấu tại Olympic. Bài Grand Prix chứa những động tác khó nhất: piaffe (chạy kiệu gần như tại chỗ), passage (chạy kiệu chậm, nhấc chân cao như lơ lửng), xoay vòng khi phi nước đại (pirouette) và đổi chân dẫn liên tục ở từng sải phi.

Nền tảng của mọi bài thi là thang huấn luyện, hình thành từ cách luyện ngựa của kỵ binh Đức, gồm sáu bước theo thứ tự: nhịp điệu, sự thả lỏng, tiếp xúc với hàm thiếc qua dây cương, xung lực, sự thẳng và sự thu gọn. Bài cấp thấp chủ yếu kiểm tra những bước đầu như nhịp đều và tiếp xúc ổn định; bài cấp cao đòi hỏi ngựa thu gọn hoàn toàn, dồn nhiều sức nặng về chân sau. Các huấn luyện viên nhấn mạnh rằng thang này không bao giờ “học xong”: ngựa Grand Prix vẫn được luyện nhịp điệu và sự thả lỏng mỗi ngày.

Dressage còn là phần thi đầu tiên của ba môn phối hợp (eventing), nơi phần trăm điểm được đổi thành điểm phạt, và dressage dành cho người khuyết tật (para dressage) có mặt ở mọi kỳ Paralympic từ năm 1996. Tại Olympic Paris 2024, thi đấu trong khuôn viên Cung điện Versailles, Đức giành huy chương vàng đồng đội, còn Jessica von Bredow-Werndl bảo vệ thành công ngôi vô địch cá nhân cùng ngựa TSF Dalera BB với 90,093% ở bài tự do. Về nhì là đồng hương Isabell Werth với ngựa Wendy, tấm huy chương Olympic thứ 14 trong sự nghiệp của bà.

Nếu lần đầu xem dressage trên truyền hình hay mạng xã hội, đừng tìm động tác ồn ào nhất. Hãy để ý xem con ngựa có thư thái, cân bằng và sẵn lòng hay không, và người cưỡi có ngồi yên như thể không làm gì hay không. Bài thi đẹp nhất là bài trông dễ dàng nhất, từ lần dừng chào đầu tiên tới lần chào kết thúc, dù đằng sau là nhiều năm huấn luyện kiên trì.